Mreža senzora SAD protiv iranskih raketa i dronova

Sjedinjene Države koriste kompleksnu mrežu senzora za otkrivanje i praćenje iranskih raketa i dronova. Sistem je razvijen da obezbedi rano upozorenje i zaštitu saveznika na Bliskom istoku, ali se suočava sa dva velika izazova – teškoćama u otkrivanju malih bespilotnih letelica i uništenjem ključnih radara tokom sukoba sa Iranom krajem februara 2026. godine.

Kako sistem radi: od svemira do zemlje

Prva linija odbrane su sateliti. Američki sateliti SBIRS (Space-Based Infrared System) kruže visoko iznad Zemlje i mogu gotovo trenutno da detektuju toplotni signal lansiranja balističke rakete. Signal se zatim prenosi preko sigurnih vojnih komunikacija do zemaljskih stanica JTAGS, odakle se informacija distribuira dalje u mrežu odbrane.

Nakon satelita, ulogu preuzimaju zemaljski radari. Dva ključna sistema su:

• AN/FPS-132 Upgraded Early Warning Radar – ogroman fiksni radar sa dometom većim od 4.800 km, vredan oko 1,1 milijardu dolara. Njegova izgradnja traje od pet do osam godina, a jedan takav radar u Kataru postao je operativan 2013. godine.
• AN/TPY-2 Surveillance Transportable Radar – mobilni radar sa dometom od oko 3.200 km, deo sistema THAAD. Cena kompletnog sistema procenjuje se između 500 miliona i 1,1 milijardu dolara, a proizvodni ciklus traje 24–30 meseci.

Na moru i u vazduhu nalaze se pokretni senzori. Dosadašnji sistem oslanjao se na ratne brodove američke mornarice opremljene Aegis borbenim sistemom sa AN/SPY-1 radarima, koji pokrivaju područje do oko 322 kilometra. Oni se mogu približiti potencijalnim pretnjama i popuniti praznine koje zemaljski radari ne mogu da pokriju. U vazduhu, avioni E-3 Sentry (AWACS) sa svojim radarima mogu nadgledati ogromne prostore, dok dronovi MQ-9 Reaper mogu satima lebdeti iznad područja od interesa i pratiti aktivnosti na zemlji.

Američki vazdušni radar E-3 Sentri može da skenira domet od 320 kilometara. (Sintija Grigs/Američko ratno vazduhoplovstvo)

S tim u vezi, razvija se novo rešenje koje bi moglo da promeni način nadzora iz vazduha – bespilotni sistem LoyalEye integrisan na letelicu MQ-9B SkyGuardian. Ovaj leteći radar bez pilota, predstavljen u maju 2026. godine, omogućava dugotrajne misije (preko 30 sati leta), rano otkrivanje različitih pretnji i pokrivanje slepih uglova koje zemaljski radari ne mogu da obuhvate. Njegova ključna prednost je što eliminiše potrebu za posadom u avionu, smanjuje troškove u poređenju sa klasičnim AWACS platformama i pruža fleksibilniji odgovor na savremene izazove u regionu.

MQ-9B SkyGuardian eksperimentalna verzija sa radarskim sistemom LoyalEye švedske kompanije SAAB

Ipak, ostaje zajednička slabost svih ovih platformi – bilo da su posadne ili besposadne – da moraju da slete. Upravo to je postalo problem tokom sukoba sa Iranom, kada je jedan američki E-3 Sentry uništen dok je bio na zemlji, što pokazuje da i najnapredniji sistemi mogu biti ranjivi u trenutku kada nisu u vazduhu.

Američki E-3 Sentri, sistem za upozoravanje i kontrolu u vazduhu, bio je među oštećenim avionima u iranskom raketnom i bespilotnom napadu 27. marta na vazduhoplovnu bazu Princ Sultan u Saudijskoj Arabiji.

Zašto su dronovi mnogo teži za otkrivanje od raketa

Iranski dronovi predstavljaju poseban izazov jer imaju slab toplotni signal, mali su i lete nisko, često su napravljeni od materijala koji slabo reflektuju radar, a mnogi su unapred programirani i lete bez radio veze. Zbog toga SAD i saveznici koriste kombinaciju radara, detektora radio signala, kamera i akustičkih senzora koje planiraju da nabave od Ukrajine.

Uništenje ključnih radara u sukobu sa Iranom

Tokom sukoba sa Iranom krajem februara 2026. godine, američki radarski sistemi pretrpeli su ozbiljne gubitke. Iranske snage su ciljano gađale najskuplje i najograničenije resurse SAD u regionu:

• AN/TPY-2 radari – deo THAAD sistema, vredni između 500 miliona i 1,1 milijardu dolara po sistemu, uništeni su u Jordanu (baza Muwaffaq Salti), oštećeni u UAE (Ruwais i Sader) i Saudijskoj Arabiji.
• AN/FPS-132 radar – vredan oko 1,1 milijardu dolara, pogođen je u bazi Al Udeid u Kataru i teško oštećen na samom početku sukoba.

Prema izveštajima, ukupno je pogođeno najmanje 12 američkih i savezničkih radarskih i SATCOM sistema, čija je ukupna vrednost procenjena na preko 3,15 milijardi dolara. Samo u prva četiri dana sukoba, procenjena vrednost uništene opreme iznosila je gotovo 2 milijarde dolara.

Zašto je Iran ciljao baš radare?

Analitičari navode da ovo nisu bili slučajni udari. Iran je svesno ciljao radare jer su oni najskuplji i najteže zamenljivi elementi američkog sistema odbrane. Bez radara, mreža ranog upozorenja gubi oči i uši, što čini američke baze i saveznike ranjivijim na dalje napade. Posebno je značajno da su radari vredni milijardu dolara uništeni jeftinim dronovima Šahed-136, čija cena iznosi svega nekoliko desetina hiljada dolara.

Bezbednosne posledice i naučene lekcije

Oštećenje ovakvih sistema ozbiljno je pogodilo sposobnost SAD da štiti svoje snage i saveznike u regionu. Nakon uništenja radara u Kataru, vreme upozorenja Izraela na iranske balističke rakete smanjeno je sa 15 na samo 2 minuta. Kao hitnu meru, SAD su morale da premeste jedan AN/TPY-2 radar iz Južne Koreje na Bliski istok kako bi popunile prazninu.

Ovaj sukob je pokazao da čak i najskuplji američki sistemi nisu imuni na ciljane udare jeftinim oružjem. Dok je sistem za odbranu od balističkih raketa visoko efikasan, odbrana od dronova ostaje ozbiljan izazov koji zahteva nova rešenja. S tim u vezi, SAD ubrzano traže inovacije – od nabavke akustičkih senzora i razvoja naprednog softvera, pa sve do uvođenja novih platformi poput MQ-9B SkyGuardian sa integrisanim sistemom LoyalEye. Ovaj bespilotni leteći radar bez posade pruža dugotrajne misije, rano otkrivanje i pokrivanje slepih uglova koje zemaljski radari ne mogu da obuhvate, čime se otvara nova dimenzija u zaštiti snaga i saveznika na Bliskom istoku.

Cilj je jasan – otkriti pretnju ranije, odgovoriti brže i uništiti cilj efikasnije nego ikada pre.

Izvori: Military Times, Telegraf Aero